//////

Przyroda i zdrowie

W ciągu ostatnich tysiącleci człowiek w co­raz większym stopniu zmieniał otaczające go środowisko przyrodnicze. Wielkie obszary, na których niegdyś rosły lasy, zostały przekształ­cone w pola uprawne. Zbudowano sztuczne zbiorniki wodne, zmieniono koryta wielu rzek. Powstały administracyjne i przemysłowe ośrod­ki o wielomilionowej ludności. Na ich obszarze skład powietrza, jego temperatura, wilgotność, ilość opadów atmosferycznych, nasłonecznienie oraz ruch powietrza — znacznie różnią się od tego, z czym spotykamy się w warunkach na­turalnych. Człowiek potrafił, jak gdyby na przekór przyrodzie, zbudować na Dalekiej Północy, na obszarach, gdzie panują potężne mrozy i ciem­ności nocy polarnej, takie miasta, jak Norylsk i Workuta, w których stworzono w pewnym stopniu sztuczne warunki środowiskowe umoż­liwiające życie.

Jednakże „nie należy zapominać, że ludzkość zmieniając przyrodę nie jest w stanie wyrwać się spod panowania jej praw, uwolnić od jej wpływu; chociaż ten drugi problem kształtuje się różnie w rozwoju cywilizacji” — zauważa znany radziecki geofizyk N. Łazariew. Wszak człowiek jest częścią przyrody. W historii rozwoju człowieka budowa i funk­cje jego organizmu przystosowały się do warunków przyrodniczych istniejących na Zie­mi. W odmiennych warunkach człowiek nie może egzystować: pozbawiony tlenu, po półto­rej-dwóch minutach udusi się, bez wody nie może obejść się dłużej niż kilkadziesiąt godzin, bez pożywienia nie przeżyje dłużej niż kilka­dziesiąt dni.Istnieje wyraźny związek między warunkami panującymi w środowisku przyrodniczym, w jakim zna jduje się człowiek, a jego zdro­wiem.

Od jakości powietrza, typu klimatu, ro­dzaju gleby, roślin i zwierząt zależy jakość po­żywienia człowieka, stan jego zdrowia, zdolność do pracy, długość życia. Aby być zdrowym, sil­nym, rześkim i odpornym na choroby, człowiek musi żyć w kontakcie z przyrodą, nie może izo­lować się od niej. Powinien w czasie wolnym wyjeżdżać z miasta, gdzie z jednej strony — jest przeciążony nadmiarem informacji, prze­męczony i znużony hałasem, koniecznością kon­taktowania się z różnymi ludźmi w pracy, w środkach komunikacji, z drugiej strony — prowadzi mało ruchliwy, siedzący tryb życia. Przez izolację od przyrody człowiek naraża się na głód słoneczny i tlenowy, obniża się jego zdolność do pracy, pogarsza się nastrój psy­chiczny i sen. Nadmierne napięcie układu ner­wowego i niedostatek wysiłku fizycznego pro­wadzi do rozregulowania związków ustroju człowieka z otaczającym środowiskiem i w kon­sekwencji do różnych chorób.

W profilaktyce i leczeniu chorób powstałych na tym tle ważną rolę odgrywają czynniki przyrodnicze: promie­niowanie słoneczne, powietrze morskie i leśne (zawartość tlenu jest w nim o 15% większa niż w budynkach w mieście), kąpiele morskie, spe­cyficznie oddziałujący klimat górski, wody mi­neralne, błota.Zabiegi przyrodnicze są stosowane coraz sze­rzej. Można z nich korzystać nie tylko w sana­toriach i domach wczasowych, ale także (z nie­których) w podmiejskich strefach wypoczynku, podczas wycieczek turystycznych.Wielu ludzi w zorganizowany sposób lub in­dywidualnie spędza dni wolne od pracy nad zbiornikami wodnymi, rzekami, w lasach, na wycieczkach w góry, a więc w kontakcie z przyrodą.

Szczególnie korzystny dla zdrowia i samopoczucia człowieka jest aktywny wypo­czynek na świeżym powietrzu, gry sportowe, pływanie, spacery i jazda na nartach, polowa­nie, zbieranie grzybów i jagód. Jesienny żółto- -czerwony las położony w pobliżu rzeki, nie­ustanny szum morza, zadziwiające swymi kształtami skały albo intensywny błękit nieba w górach — wywierają dobroczynny wpływ na człowieka, szczególnie na jego nastrój psy­chiczny, a przez to sprzyjają poprawie ogólne­go stanu zdrowia. Jednakże poprawa zdrowia i leczenie róż­nych schorzeń za pomocą czynników przyrod­niczych nie jest tak prostym zagadnieniem, jak się niektórym wydaje. Promieniowanie słonecz­ne, kąpiele w morzu, kąpiele powietrzne, boro­winy należy stosować rozważnie, uwzględnia­jąc indywidualne cechy organizmu, wiek, stan zdrowia oraz ogólną sprawność fizyczną.

Kompleksem zagadnień związanych z wpły­wem czynników przyrodniczych na ustrój czło­wieka zajmują się specjaliści z różnych dzie­dzin wiedzy: geografii turyzmu, bioklimatologii, medycyny uzdrowiskowej, biologii, geofi­zyki. Zmiany w środowisku przyrodniczym nie są obojętne dla zdrowia ludzi, którzy w nim żyją. Ingerencja człowieka w procesy przyrodnicze, wzajemnie powiązane ze sobą, powinna być oparta na szerokiej wiedzy i umiejętnościach przewidywania nie tylko bezpośrednich korzyś­ci gospodarczych, ale także jej późniejszych następstw dla zdrowia.Przykładem korzystnych przeobrażeń przy­rody w długim przedziale czasu są okolice Kol­chidy. Dawniej były to tereny bagienne i pra­wie cała tamtejsza ludność chorowała na mala­rię. Obecnie jest to szeroko znany rejon wypo­czynkowy, odwiedzany przez bardzo wielu ku­racjuszy i wczasowiczów.

Kanałem Karakumskim doprowadzono życio­dajną wodę do gorących, pustynnych terenów Azji Środkowej. Następstwem tego był jednak wzrost liczby zachorowań na glistnicę wśród ludności osiadłej na terenach przylegających do kanału. Na szczęście chorobę tę szybko udało się zlikwidować. Przy tworzeniu rejonów uzdrowiskowo-wy- poczynkowych, szczególnie na nowo zagospoda­rowywanych terenach (okolice Nowosybirska, Irkucka, Niżnie-Angarska na północnym brze­gu jeziora Bajkał, przy ujściu rzeki Ob, na obszarach, przez które przebiega Bajkalsko- -Amurska Magistrala), w tajdze, nad brzegami dużych rzek syberyjskich — należy brać pod uwagę fakt, że w niektórych ich częściach lu­dzie często zapadają na pewne choroby (np. na kleszczowe zapalenie opon mózgowych), któ­rych nosicielami są zwierzęta.

Występują tak­że choroby, które są następstwem nadmiaru lub niedostatku pewnych mikroelementów w glebie, a w rezultacie — także w spożywa­nych przez ludzi roślinach oraz mięsie zwierząt. Rozważa się wpływ niektórych czynników naturalnego środowiska przyrodni­czego: wysokości nad poziomem morza, ukształ­towania terenu, rodzaju gleby, roślinności, typu klimatu — na zdrowie ludzi. Omawiane będą mechanizmy działania tych czynników przy­rodniczych na różne narządy i układy organiz­mu człowieka. Poawoli to określić pewne ogól­ne zasady właściwego wyboru miejsca i czasu leczenia uzdrowiskowego i wypoczynku.Żyjemy nie tylko w przestrzeni, ale i w cza­sie, w którym ziemskie i kosmiczne zjawiska zmieniają się cyklicznie. Żywa przyroda przy­stosowała się do nich w długiej historii swoje­go istnienia, wypracowała rytmiczną zmianę wszystkich życiowych procesów.

Zgodnie z zasadą biologicznego teleologizmu niemal wszystkie żywe organizmy dostosowały się do zmiany dnia i nocy, związanej z obrotem Ziemi wokół swojej osi, do zmian pór roku za­chodzących w związku z jej ruchem wokół Słońca itd. Cyklkzności tej nie stwierdzono u bakterii. W ostatnich latach prześledzono rytmy biologiczne związane z obrotem Ziemi w stosunku do Księżyca, gwiazd, a także te, które łączą się z 27-dniowym cyklem obrotu Słońca wokół własnej osi, jak i te, które są zsynchronizowane z periodycznymi zmianami aktywności Słońca oraz zmianami faz Księżyca. Fakt, iż zewnętrzne warunki zmuszają żywe organizmy do życia w określonym rytmie, już od dawna zwracał uwagę ludzi. W końcu XV wieku, w okresie wielkich odkryć geograficz­nych Krzysztof Kolumb wraz z załogą flago­wego statku „Santa Maria” zaobserwowali w Morzu Karaibskim tajemnicze nocne świece­nie wody.